चितवन जिल्लाको भरतपुर महानगरपालिकाको मङ्गलपुरतर्फ जाने सडक कुनै ठुलो औद्योगिक करिडोरजस्तो देखिँदैन। यो चितवनको परिचित कृषि भूगोल होः दाना पसलहरू, बोरा बोकेका मोटरसाइकल, कुखुराका खोर, कतै बाँकी रहेका मकैका खेत र कृषि व्यवसायसँग जोडिएको दैनिक चहलपहल।
यही क्षेत्रको भरतपुर–१५, देवीचोकमा रहेको छः न्यू होप एग्रो बिजनेस नेपाल प्रा.लि । यो कुनै भव्य स्मारक होइन । एउटा दाना उद्योग हो तर यसको महत्त्व पनि यहीँबाट सुरु हुन्छ।
सन् २०१४ मा स्थापना भएको न्यू होप एग्रो बिजनेस नेपाल चीनको न्यू होप समूहको नेपालमा पहिलो लगानी हो। कम्पनीले आफूलाई पूर्ण विदेशी लगानीमा स्थापित, पशु आहार उत्पादन, प्रशोधन, बिक्री र सेवामा केन्द्रित उद्योगका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ। यसले सन् २०१७ जुलाईदेखि मङ्गलपुरमा व्यावसायिक उत्पादन सुरु गरेको थियो।
नेपालका लागि यसको अर्थ एउटा विदेशी ब्रान्डको तयारी दाना आयात गरेर बेच्नु होइन, यसको उत्पादन नेपालमै हुन्छ। मेसिन यहीँ चल्छन्। कामदार र प्राविधिक यहीँ काम गर्छन्। गुणस्तर नियन्त्रण यहीँ हुन्छ। ढुवानी, वितरण र बिक्रीसँग नेपाली व्यवसाय जोडिन्छन्। अन्ततः कम्पनी र किसान बिचको सम्बन्ध पनि देशभित्रै निर्माण हुन्छ।
किसानका लागि ‘दाना उद्योग’ होइन, एउटा बोरा दाना महत्त्वपूर्ण
चितवन नेपालको व्यावसायिक कुखुरापालनको केन्द्रमध्ये एक हो। यहाँ दानाको मूल्य वा गुणस्तरमा आएको सानो परिवर्तनले समेत हजारौँ किसानको उत्पादन लागत र आम्दानीमा असर पार्न सक्छ।
पशुपालनमा दाना सामान्य कच्चा पदार्थ मात्र होइन। विशेषगरी व्यावसायिक कुखुरापालनमा यो उत्पादन लागतको सबैभन्दा ठूलो हिस्सामध्ये एक हो। तर किसानलाई “दाना उद्योग” भन्ने अमूर्त आर्थिक शब्दको अर्थ हुँदैन, न त सरोकार नै । उसले सरोकार हुन्छ, उसलाई आवश्यक पर्ने एउटा दानाको बोरामा । कुखुराले दाना राम्रोसँग खान्छ कि खाँदैन? ब्रोइलरले अपेक्षित तौल लिन्छ कि लिँदैन? लेयरले अण्डा उत्पादन कायम राख्छ कि घटाउँछ? प्रत्येक पटक गुणस्तर उस्तै हुन्छ कि हुँदैन? चाहिएको समयमा डिलरसँग दाना उपलब्ध हुन्छ कि हुँदैन? खोरमा समस्या आयो भने कसैले प्राविधिक सल्लाह दिन्छ कि दिँदैन? यही ठाउँमा न्यू होपको भूमिका केवल उत्पादन र बिक्रीभन्दा केही फराकिलो देखिन्छ।
कम्पनीले पशु चिकित्सक, प्राविधिक बिक्री प्रतिनिधि र कृषि प्राविधिकलाई किसानका फार्ममा नियमित पुगेर ब्रोइलर र लेयरको तौल, मृत्यु दर, खोप, दाना रूपान्तरण क्षमता र उत्पादन अवस्थाबारे निगरानी तथा परामर्श गर्ने जिम्मेवारीसमेत दिइएको देखिन्छ। नेपालको सार्वजनिक कृषि तथा पशु प्रसार सेवा अझै सबै किसानसम्म नियमित र पर्याप्त रूपमा पुग्न नसकेको अवस्थामा, उत्पादनसँगै प्राविधिक सेवा पुर्याउने यस्तो अभ्यासको आफ्नै महत्त्व छ।
नेपालमै उत्पादन, विश्वव्यापी अनुभवको उपयोग
न्यू होप नेपालको अर्को शक्ति यसको मूल कम्पनीको अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव हो। न्यू होप समूह चीनको ठुलो कृषि तथा पशुपालन व्यवसाय समूह हो। कम्पनीले दशकौँदेखि पशु आहार, पशुपालन, प्रजनन, खाद्य प्रशोधन र सम्बन्धित क्षेत्रमा ठुलो उत्पादन प्रणाली विकास गरेको छ।
यसको आकार बुझ्न एउटा पुरानो तर उल्लेखनीय तथ्य पर्याप्त छ। सन् २०२२ मा प्रकाशित विश्वका १४४ प्रमुख फिड उत्पादक कम्पनीको सूचीमा न्यू होप समूह २ करोड ८५ लाख ४० हजार टन उत्पादनसहित पहिलो स्थानमा पुगेको थियो। चिनियाँ कम्पनीले विश्व दाना उत्पादकको सूचीमा पहिलो स्थान हासिल गरेको त्यो पहिलो अवसर थियो। तर यसबाट कम्पनीको उत्पादन क्षमता ठुलो स्तरमा कायम छ भन्ने सिद्ध हुन्छ । न्यू होप लिउहेको २०२५ वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार घरेलु तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा उसको कुल फिड बिक्री २ करोड ९७ लाख ४० हजार टन पुगेको थियो। यही औद्योगिक अनुभवको एउटा सानो तर व्यावहारिक अंश चितवनको कारखानासम्म आइपुगेको छ।
विश्वका ठुला व्यावसायिक समूहको सूचीमा पनि न्यू होपले आफ्नो स्थान बनाएको छ। सन् २०२१ मा न्यू होप होल्डिङ ग्रुप पहिलोपटक ‘फर्च्युन ग्लोबल ५००’ सूचीमा प्रवेश गर्दै ३९०औँ स्थानमा पुगेको थियो। त्यसपछि सन् २०२२ मा ३५६औँ र २०२३ मा ३६३औँ स्थानमा रहँदै लगातार तीन वर्ष विश्वका ५०० ठुला कम्पनीको सूचीमा कायम रह्यो। त्यसयता पनि यो यात्रा जारी छः सन् २०२४ मा ३७८औँ र सन् २०२५ मा ४२६ औँ स्थानसहित न्यू होपले लगातार पाँच वर्ष ‘फर्च्युन ग्लोबल ५००’ मा स्थान बनाएको छ। यसले चितवनमा सञ्चालनमा रहेको न्यू होप एग्रो बिजनेस नेपालको मूल समूह कति विशाल र महत्त्वपूर्ण अन्तर्राष्ट्रिय औद्योगिक तथा कृषि व्यवसायिक संरचनासँग जोडिएको छ भन्ने देखाउँछ।
आधुनिक पशु आहार उत्पादन भनेको मकै र भटमास मिसाएर बोरा भर्ने काम मात्र होइन। पशुको पोषण, वैज्ञानिक फर्मुलेसन, कच्चा पदार्थको परीक्षण, स्वच्छता, भण्डारण, दाना रूपान्तरण क्षमता, उपकरण सञ्चालन र निरन्तर गुणस्तर नियन्त्रण यसका अनिवार्य पक्ष हुन्। विदेशी उद्योगहरूले यस्ता प्रविधि र व्यवस्थापन प्रणालीलाई नेपालभित्र ल्याउँछ र नेपाली प्राविधिक तथा कामदारले त्यसमा काम गर्ने अवसर पाउँछन् भने त्यसको मूल्य पूँजीको रकमभन्दा पनि फराकिलो हुन्छ।
कारखानाबाट किसानसम्म
न्यू होपले सुरुमा ब्रोइलर, लेयर र स्थानीय कुखुराका लागि दाना उत्पादनमा विशेष ध्यान दिएको थियो। कम्पनीले गाईभैँसी, सुँगुर तथा माछाको दानासमेत विस्तार गर्ने लक्ष्य राख्दै आएको छ। यो दिशा नेपालको कृषि संरचनासँग मेल खान्छ।
नेपालका किसान परिवारहरू एउटै उत्पादनमा सीमित हुँदैनन्। खेतीसँगै गाईभैँसी, कुखुरा, बाख्रा, सुँगुर र माछापालन ग्रामीण अर्थतन्त्रका महत्त्वपूर्ण भाग हुन्। त्यसैले कृषि आधुनिकीकरणलाई केवल खेतबालीको प्रश्नका रूपमा हेर्न सकिँदैन; खेती, पशुपालन, मत्स्यपालन, प्रशोधन, बजार र प्रविधि परस्पर जोडिएका छन्।
कम्पनीले किसान प्रशिक्षणमा पनि सहभागिता जनाउँदै आएको देखिन्छ। सन् २०२४ मार्चमा रुपन्देहीको छपियामा वन हेल्थ नेपालसँगको सहकार्यमा आयोजित माछापालनसम्बन्धी कार्यक्रममा माछापालन प्रविधि, दाना, रोग तथा जैविक सुरक्षाजस्ता विषयमा किसानसँग काम गरिएको थियो । एउटा तालिमलाई नै ठुलो परिवर्तनका रूपमा चित्रित गर्नु आवश्यक नहोला, तर यसको संकेत महत्त्वपूर्ण छः दाना बेच्ने कम्पनी किसान रहेको ठाउँसम्म पुग्छ। कृषि व्यवसायमा दीर्घकालीन विश्वास केवल उत्पादन बेचेर होइन, उत्पादनपछिको सम्बन्धबाट पनि निर्माण हुन्छ।
देशका ठुला बहुराष्ट्रिय करदातामध्ये एक
न्यू होप नेपालको योगदान उत्पादन र किसान सेवामा मात्र सीमित छैन। यसको आर्थिक उपस्थितिको अर्को महत्त्वपूर्ण सूचक राष्ट्रिय राजस्वमा योगदान हो।
सन् २०२६ अगस्ट १० मा नेपाल सरकारका अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्लेले नेपालमा सञ्चालित २० ठुला बहुराष्ट्रिय करदाता कम्पनीका प्रतिनिधिहरूसँग अर्थ मन्त्रालयमा छलफल गरेका थिए। त्यस समूहमा सूर्य नेपाल, एनसेल, युनिलिभर नेपाल, डाबर नेपाल, एसियन पेन्ट्स, होङ्सी शिवम् सिमेन्ट, ह्वासिन सिमेन्ट, वरुण बेभरेजेजलगायतसँगै न्यू होप एग्रो बिजनेस नेपाल पनि सहभागी थियो। यसबाट न्यू होप नेपालका २० ठुला राष्ट्रिय करदातामध्ये एक भएको पुष्टि हुन्छ । यो तथ्य आफैँमा महत्त्वपूर्ण छ।
विदेशी लगानीको मूल्यांकन गर्दा उसले कति पूँजी ल्यायो भन्ने मात्र प्रश्न होइन, नेपालभित्र कति उत्पादन गर्यो, कति रोजगारी सिर्जना गर्यो, कति मूल्य अभिवृद्धि गर्यो र राज्यको राजस्वमा कति योगदान गर्यो भन्ने पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। अर्थमन्त्री वाग्लेले त्यही छलफलमा निजी क्षेत्रलाई केवल कर सङ्कलनको स्रोतका रूपमा नभई उत्पादन, लगानी, रोजगारी र पुनःलगानीको साझेदारका रूपमा हेर्नुपर्ने बताएका थिए। त्यो दृष्टिले हेर्दा न्यू होपको स्थानीय उत्पादन र कर योगदान दुवैले यसको आर्थिक भूमिकालाई अझ अर्थपूर्ण बनाउँछन्।
स्थानीय उत्पादनको अर्थ आयात समाप्त हुनु होइन
न्यू होपजस्ता उद्योगका सकारात्मक पक्ष स्वीकार गर्दा नेपालको कृषि अर्थतन्त्रका वास्तविक कमजोरी पनि देख्नुपर्छ।
नेपालका दाना उद्योगहरू अझै मकै, भटमास, सोयाबिन मिल, प्रिमिक्स र अन्य कच्चा पदार्थका लागि केही हदसम्म बाह्य बजारमा निर्भर छन्। उपलब्ध व्यापार तथ्यांकले न्यू होप नेपालले समेत सोयाबिन मिललगायत सामग्री आयात गर्ने गरेको देखाउँछ। त्यसैले नेपालमै दाना उत्पादन हुँदैमा सम्पूर्ण मूल्य शृङ्खला स्वदेशी भएको मान्न मिल्दैन।
अपितु यही कमजोरी भविष्यको अवसर पनि हो। यदि नेपालले मकै, भाटमास तथा अन्य उपयुक्त दानाका कच्चा पदार्थहरूको गुणस्तरीय र प्रतिस्पर्धी उत्पादन बढाउन सके न्यू होपजस्ता उद्योग र नेपाली बाली उत्पादक किसान बिच बलियो सम्बन्ध निर्माण हुन सक्छ। त्यस अवस्थामा पशुपालकले मात्र होइन, मकै र अन्य बाली उत्पादन गर्ने किसानले पनि औद्योगिक कृषि बजारबाट लाभ लिन सक्छन्। यही नै वास्तविक उद्योग र प्राथमिक उत्पादक बिचको उत्पादन सम्बन्ध (ब्याकवार्ड लिंकेज) हो।
नेपाल–चीन सम्बन्धको उत्पादनमुखी रूप
नेपाल–चीन आर्थिक सम्बन्धको चर्चा गर्दा प्रायः सडक, रेल, जलविद्युत्, विमानस्थल, व्यापारिक नाका र ठुला पूर्वाधार परियोजनाहरूको कुरा हुन्छ। तर आर्थिक सहकार्यको अर्को रूप पनि छः दैनिक उपभोग्य वस्तु नेपालमै उत्पादन गर्ने कारखाना। न्यू होप त्यसको एउटा उदाहरण हो।
चिनियाँ लगानी र प्रविधि चितवनको उत्पादन केन्द्रमा आइपुगेको छ। नेपाली श्रमिक, कर्मचारी र प्राविधिकहरूले त्यहाँ काम गर्छन्। वितरकले बजारसम्म पुर्याउँछन्। प्राविधिक कर्मचारी किसानसम्म पुग्छन्। किसानले त्यही दानालाई अण्डा, मासु, दूध वा माछामा रूपान्तरण गर्छ। अन्ततः त्यसको परिणाम नेपाली परिवारको भान्सासम्म पुग्छ।
यो केवल व्यापार होइन। यो उत्पादनमा आधारित आर्थिक सम्बन्ध हो। नेपाललाई यस्तो उत्पादनमा आधारित लगानी अझ धेरै आवश्यक छ, जसले देशभित्र उत्पादन क्षमता, प्रविधि, सिप, रोजगारी र राजस्व निर्माण गर्छ।
नेपालमा थप विस्तारको सम्भावना
न्यू होपको नेपाल यात्रा यहीँ रोकिने संकेत पनि छैन। अन्तर्राष्ट्रिय वित्त निगम (आईएफसि) ले न्यू होप सिंगापुरको पशु आहार उत्पादन विस्तारका लागि १५ करोड अमेरिकी डलरसम्मको ऋण स्वीकृत गरेको परियोजना सार्वजनिक गरेको छ।
कुल परियोजना लागत करिब २१ करोड ४० लाख अमेरिकी डलर अनुमान गरिएको छ र त्यसअन्तर्गत नेपालसहित बंगलादेश, कम्बोडिया, इजिप्ट र भियतनाममा उत्पादन क्षमता विस्तार गर्ने योजना छ। नेपालमा विद्यमान दाना उद्योगमा नयाँ उत्पादन लाइन थप्ने योजना समावेश छ। अक्टोबर ४, २०२६ सम्म परियोजना हस्ताक्षर हुन बाँकी अवस्थामा छ । यसको अर्थ १५ करोड डलर सबै नेपालमा आउने होइन। त्यो पाँच देश समेटिएको समग्र परियोजनाको रकम हो। तर नेपाल स्पष्ट रूपमा विस्तार योजनाभित्र हुनु आफैँमा महत्त्वपूर्ण संकेत हो।
यदि उद्योगको विस्तार भएमा यसको औचित्यलाई उत्पादन क्षमतामा भएको बृद्धिको आधारमा मात्र मूल्याङ्कन गरिनु हुँदैन। थप नेपाली रोजगारी, प्राविधिक सिप, स्थानीय कच्चा पदार्थको प्रयोग, किसान प्रशिक्षण, वातावरणीय जिम्मेवारी र स्थानीय मूल्य अभिवृद्धि कति बढ्छ भन्ने आधारमा पनि हेर्नुपर्छ।
विदेशी लगानीलाई हेर्ने दृष्टिकोण
विदेशी लगानी विदेशबाट आयो भन्दैमा स्वतः राम्रो हुँदैन। विदेशी पुँजी हो भन्दैमा स्वतः खराब पनि हुँदैन। प्रश्न अझ ठोस हुनुपर्छ।
उसले नेपालमा के उत्पादन गर्छ? रोजगारी सिर्जना गर्छ कि गर्दैन? प्रविधि र ज्ञान ल्याउँछ कि ल्याउँदैन? किसान र स्थानीय व्यवसायसँग सम्बन्ध बनाउँछ कि बनाउँदैन? राज्यलाई कर तिर्छ कि तिर्दैन? आफ्नो नाफासँगै देशको उत्पादन क्षमता पनि बढाउँछ कि बढाउँदैन? यी प्रश्नका आधारमा न्यू होप एग्रो बिजनेस नेपालको योगदानलाई सकारात्मक रूपमा हेर्ने पर्याप्त आधार छन्।
यसले नेपालमा उत्पादन केन्द्र स्थापना गरेको छ। कृषि र पशुपालनसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित वस्तु उत्पादन गरेको छ। नेपाली जनशक्तिलाई रोजगारी र प्राविधिक अवसर दिएको छ। किसानसम्म सेवा पुर्याउने संरचना बनाएको छ। राष्ट्रिय राजस्वमा योगदान गर्ने ठुला बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूको समूहमा स्थान बनाएको छ। र, नेपालको पशुपालन अर्थतन्त्रलाई विश्वस्तरको दाना उद्योगको अनुभवसँग जोडेको छ।
अझै सुधार र विस्तार गर्न सकिने धेरै ठाउँ छन्ः विशेषगरी नेपाली मकै तथा अन्य कच्चा पदार्थको प्रयोग बढाउने, किसानसँग दीर्घकालीन खरिद सम्बन्ध विकास गर्ने, कृषि विश्वविद्यालय तथा अनुसन्धान संस्थासँग सहकार्य गर्ने र नेपाली प्राविधिकलाई उच्च तहको प्रविधि हस्तान्तरण गर्ने।
एउटा निजी दाना उद्योगले नेपालको सम्पूर्ण कृषि समस्या समाधान गर्न सक्दैन। यसले भूमिसुधार, किसानको बिउमाथिको अधिकार, सहुलियत ऋण, सार्वजनिक कृषि प्रसार सेवा वा न्यायोचित कृषि बजारको स्थान लिन पनि सक्दैन। तर यो नेपालको कृषि अर्थतन्त्रको एउटा उत्पादनमा आधारित हिस्सा बन्न सक्छ । र, न्यू होपले त्यही सम्भावना देखाएको छ।
भरतपुर-१५, मङ्गलपुरको देवीचोकबाट निस्किएको दानाको बोरा सामान्य वस्तुजस्तो देखिन्छ। तर त्यसको पछाडि उद्योग, प्रविधि, रोजगारी, कर, किसान सेवा र नेपाल–चीन आर्थिक सहकार्यको एउटा ठुलो कथा जोडिएको छ। कहिलेकाहीँ आर्थिक विकासको कथा कुनै विशाल परियोजनाबाट होइन, किसानको खोरसम्म पुग्ने एउटा दानाको बोराबाट पनि पढ्न सकिन्छ।
थप जानकारीका लागि हेन्नुहोस्ः न्यू होप एग्रो बिजनेस नेपाल प्रा.लि ।
